Ζωντανό παράδειγμα όσων δηλώνει, καθώς ο ίδιος έζησε -λόγω της ψυχικής του ασθένειας- έναν πολυτάραχο βίο, ο Nash φαίνεται να επισημαίνει κάτι, που όσοι ασχολούνται με την οικονομική δραστηριότητα σε κάποια από τις εκφάνσεις της -από τη διαχείριση κεφαλαίων υψηλού ρίσκου μέχρι την άσκηση της διοίκησης σε μια λιανεμπορική επιχείρηση- συχνά ξεχνούν: το παίγνιο των οικονομικών συναλλαγών δεν επικαθορίζεται πάντα από τους κανόνες που θέτει η λογική και το απορρέον από αυτή συμφέρον, αλλά συχνά οι συμμετέχοντες εκπλήσσονται αντιμετωπίζοντας τις "παράλογες" -τουλάχιστον φαινομενικά- αντιδράσεις των συμπαικτών τους.
Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα ενός τέτοιου παιγνιδιού είναι το λεγόμενο ultimatum game ("παιχνίδι του τελεσιγράφου"), που χρησιμοποιείται συχνά ως μέσο δοκιμασίας οικονομικών θεωριών στην πράξη. Το παιχνίδι διεξάγεται με δύο παίκτες, που καλούνται να μοιραστούν ένα ποσό που τους δίνεται με έναν κοινά αποδεκτό τρόπο. Οι κανόνες του παιχνιδιού είναι πολύ απλοί. Ο πρώτος από τους δύο παίκτες υποβάλει τη δική του πρόταση για το πώς κατά τη γνώμη του πρέπει να γίνει η κατανομή των χρημάτων, ενώ ο δεύτερος μπορεί είτε να δεχτεί είτε να απορρίψει αυτή την πρόταση. Αν την δεχτεί, τότε τα χρήματα μοιράζονται σύμφωνα με την υποβληθείσα πρόταση, ενώ αν την απορρίψει κανένας από τους δύο παίκτες δεν κερδίζει τίποτα. Αξίζει να σημειωθεί ότι το παιχνίδι παίζεται μόνο μια φορά, επομένως η περίπτωση της ανταπόδοσης σε έναν επόμενο γύρο δεν υφίσταται.
Εκείνο που έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον σε όποιον μελετήσει με συστηματικό τρόπο τα αποτελέσματα του παιχνιδιού είναι ότι στις περιπτώσεις που ο δεύτερος παίκτης αισθανθεί ότι πρόταση του συμπαίκτη του είναι κατάφωρα άδικη -συνήθως σε αναλογίες 80:20 ή περισσότερο ανισομερείς- προτιμά να απορρίψει την πρόταση, αν και γνωρίζει ότι μια τέτοια απόφαση θα του αποφέρει μηδενικό -από υλική άποψη- όφελος. Με αυτό τον τρόπο επιδιώκει να τιμωρήσει την απληστία που επιδεικνύει ο άλλος παίκτης και να αποκαταστήσει με αυτό τον τρόπο ένα αίσθημα δικαιοσύνης, που τον κάνει να αισθάνεται ηθικά ωφελημένος. Με άλλα λόγια, το μοντέλο του Homo economicus, δηλαδή του έλλογου ανθρώπου που θέτει σε κάθε περίπτωση ως προτεραιότητα το ίδιον αυτού συμφέρον και τη μεγιστοποίηση του (οικονομικού) κέρδους φαίνεται να μην επιβεβαιώνεται στην πράξη. Αντίθετα, αποδεικνύεται ότι στο συγκεκριμένο παιχνίδι -όπως και στη ζωή, άλλωστε- εξακολουθούν να διαδραματίζουν καθοριστικό ρόλο κοινωνικοί παράγοντες, όπως η εμπιστοσύνη και η εντιμότητα.
Μια τέτοια υπενθύμιση κάθε άλλο παρά άχρηστη είναι σε περιόδους οικονομικής κρίσης, όπως η παρούσα, όπου προβάλλεται ως μοναδική επιλογή επιβίωσης η μεγιστοποίηση του οφέλους σε κάθε συναλλαγή, χωρίς να υπολογίζεται ο κίνδυνος από την απρόβλεπτη αντίδραση των άλλων παικτών. Ακόμα και αν πρόκειται απλά για μια εκπτωτική προσφορά ή για την υπόσχεση υποστήριξης μετά την πώληση, είναι μάλλον σκόπιμο να σκεφτείτε ξανά και ξανά τις ενδεχόμενες απώλειες σε περίπτωση που επιδιώξετε να αγνοήσετε το συμφέρον και -κυρίως- τα συναισθήματα της "άλλης πλευράς", δηλαδή του καταναλωτή.
Κωνσταντίνος Ν. Σταυρόπουλος
Δημοσιεύθηκε στο InStore τεύχος 55 (02/2010)
